Barking Up The Wrong Tree của tác giả Eric Barker là một quyển sách khá thú vị mà gần đây mình đọc được về chủ đề thành công. “Thành công là gì? Đâu là công thức để thành công?” – Có thể nói đây là một chủ đề muôn thuở đã được phân tích mổ xẻ bởi vô vàn chuyên gia và hàng triệu tư liệu từ sách vở, video, podcast, đến các khóa học, hội thảo. Tuy nhiên, theo cảm nhận riêng của mình thì hiếm có quyển sách nào có cách khai thác vấn đề đa chiều, khách quan, súc tích và có hệ thống được như vậy.
Là một người cũng từng đọc qua kha khá các quyển sách dạy thành công, dạy phát triển bản thân từ thuở còn là học sinh cấp 2, một vấn đề mà mình không thích ở dòng sách này, là đa phần sách đều xào nấu lại những nội dung tương đối giống nhau, đưa ra những công thức “mì ăn liền” và thêm vào vài câu chuyện vượt lên số phận của tác giả hoặc một người nào đó để truyền cảm hứng. Ai mà chẳng muốn có đường tắt, một lộ trình đơn giản mạch lạc để chạm đến “thành công”. Tuy nhiên, có lẽ vì càng lớn mình càng ý thức được thành công là một khái niệm rất chủ quan, phụ thuộc vào tính cách riêng của mỗi người, được nhào nặn bởi những thế giới quan khác nhau, cũng như chịu tác động bởi vô vàn yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của cá nhân, nên mình thực sự không thích những kiểu công thức chung chung cho hai chữ “thành công”. Hơn thế, đa phần những đúc kết của thể loại sách này thường là suy diễn một chiều từ chiêm nghiệm cá nhân của tác giả, nhưng lại hay được mặc định thành những triết lý sống tối thượng không cần bàn cãi, đơn giản vì chúng được viết từ những người có thể xem là “thành công” trong xã hội. Đương nhiên, mình biết các quyển sách này đều được viết ra với mục đích tốt và đều có giá trị riêng, chỉ là cách tiếp cận của họ theo mình khá nặng tính chủ quan và thiếu các góc nhìn cần thiết để người đọc có thể nắm bắt vấn đề toàn diện và rút ra được kết luận đúng đắn nhất cho mình.
Bởi thế, khi vô tình lướt qua quyển sách Barking Up The Wrong Tree, mình đã ngay lập tức bị cuốn hút bởi hàng chữ giới thiệu trên tựa sách: “The Surprising Science Behind Why Everything You Know About Success Is (Mostly) Wrong” (tạm dịch: Nghiên cứu khoa học bất ngờ cho thấy hầu hết mọi thứ bạn biết về thành công đều sai lầm). Phải nói rằng đây là một lời tuyên bố rất có cá tính và khiến mình thật sự tò mò, bởi mình vẫn luôn hy vọng có một quyển sách nói về chủ đề thành công nhưng dựa trên những nghiên cứu có tính hệ thống và phản biện logic, bóc tách được nhiều mặt của vấn đề, hơn là những đúc kết mang tính cá nhân. Và mình nghĩ quyển sách này đã không làm mình thất vọng.
Quyển sách gồm 6 chương phân tích về 6 yếu tố xây dựng nên một cuộc sống thành công được tác giả sắp xếp một cách rất chặt chẽ và lôi cuốn. Ở mỗi chương, tác giả đều làm bật lên được tính hai mặt của một vấn đề bằng cách chỉ ra những tình huống thành công có thể nói là hoàn toàn đối lập nhau. Để rồi từ đó, dựa trên những cơ sở nghiên cứu khoa học có tính liên quan, tác giả giúp chúng ta có cách tiếp cận hệ thống và sâu sắc hơn về bản chất sự việc, cho phép chúng ta phản biện lại những lời khuyên thành công nửa mùa thường gặp, và giúp ta lèo lái qua những tình huống cuộc sống không có câu trả lời đúng – sai rõ ràng.
Có khá nhiều thứ có thể học hỏi được từ cuốn sách này, trong đó có một số điểm sau mà mình đặc biệt thấm và tâm đắc, có lẽ vì nó chính là những bài học lớn mình rút được cho bản thân từ chính trải nghiệm của mình:
1. Về môi trường xung quanh
There’s an old Swedish expression that says most kids are dandelions, but a few are orchids. Dandelions are resilient. They’re not the most beautiful flowers, but even without good care they thrive. Nobody goes around deliberately planting dandelions. You don’t need to. They do just fine under almost any conditions. Orchids are different. If you don’t care for them properly, they wilt and die. But if given proper care, they bloom into the most gorgeous flowers imaginable.
Mình rất thích đoạn trích trên của tác giả so sánh về mức độ chăm sóc cần thiết giữa hoa bồ công anh và hoa lan. Hoa bồ công anh tuy không quá rực rỡ, nhưng lại thường có thể tồn tại trong mọi hoàn cảnh. Hoa lan tuy đẹp xuất sắc và có thể nói là quý hiếm hơn, nhưng nếu không được vun vén cẩn thận, sẽ tàn lụi héo úa. Cũng như con người chúng ta vậy, thành công của chúng ta phụ thuộc rất nhiều vào môi trường xung quanh. Nếu chúng ta không tìm được những môi trường phù hợp để nuôi dưỡng tài năng của bản thân, thì hạt giống dù tốt đến đâu cũng không thể đơm hoa kết trái. Sách có kể về câu chuyện của Glenn Gould – một nghệ sĩ nhạc cổ điển thiên tài nhưng sở hữu tính cách có phần lập dị và khó ưa, nếu trong một môi trường bình thường rất có thể ông đã sớm bị vùi dập bởi xã hội, nhưng may mắn thay ông đã có một gia đình hoàn toàn hỗ trợ sự phát triển tự nhiên của mình từ khi còn rất nhỏ. Vậy nên, khi đánh giá thành công của một người nào đó, hay khi nghĩ về những thành tựu của chính mình, chúng ta phải nhìn nhận thực sự khách quan về những điều kiện môi trường xung quanh, thay vì mù quáng tin rằng chỉ cần ta có tài hoặc cố gắng đủ nhiều là sẽ đạt được điều mình mong muốn. Có những nét tính cách, nếu trong hoàn cảnh bình thường, sẽ không được trọng dụng, thế nhưng đặt vào những tình huống khắc nghiệt, nét tính cách ấy lại phát huy vượt trội. Vậy nên, nếu bạn vẫn đang loay hoay không tìm được vị trí của mình trong xã hội này, hãy nhắc nhở bản thân về vẻ đẹp tiềm tàng của hoa lan, hãy nghĩ về thế mạnh của mình và tìm kiếm môi trường phù hợp. Cho dù điều này không đảm bảo chúng ta sẽ có được thành công như mình mong muốn, nhưng đó có thể là một khởi đầu tiềm năng. Không có loài hoa nào không đẹp, nó chỉ chưa được ở trong môi trường phù hợp, hãy đi tìm môi trường đó để phát huy tốt nhất vẻ đẹp của bản thân.
2. Về tính kiên trì
We don’t like to think about limits, but we all have them. While grit is often about stories, quitting is often an issue of limits—pushing them, optimizing them, and most of all, knowing them. Spencer could not deny or ignore his. He was forced to acknowledge trade-offs and focus his little energy on the things that mattered—and to quit doing everything else.
Có một câu nói người ta vẫn hay bảo nhau “Winners never quit, and quitter never wins” (tạm dịch: Kẻ thắng không bao giờ từ bỏ, còn kẻ từ bỏ không bao giờ thắng), tuy nhiên liệu rằng điều này có thật sự đúng? Có rất nhiều câu châm ngôn nổi tiếng được chia sẻ với nhau đều nói về việc phải luôn nỗ lực tới cùng và ai từ bỏ là kẻ thua cuộc. Rõ ràng một người trưởng thành đều biết trong một số hoàn cảnh, điều khôn ngoan nhất là biết từ bỏ, nhưng chúng ta thường bỏ qua điều này khi nhắc đến thành công. Trong chương 3 của quyển sách, tác giả đã mổ xẻ về vấn đề này rất chi tiết, và cho chúng ta chỉ dẫn cụ thể về cách kiên trì và từ bỏ nhằm tối ưu hóa nguồn lực của bản thân. Kiên trì và từ bỏ luôn đồng hành cùng nhau. Đánh đổi là thứ chúng ta phải đối diện trong từng phút từng giây, 1 giây lựa chọn làm việc này cũng là 1 giây chúng ta từ bỏ làm việc khác. Trong trường hợp chưa biết lựa chọn gì, cách tốt nhất là cho phép bản thân thử, ngay cả Edison và các nhà khoa học cũng làm điều tương tự trong các thí nghiệm của họ. Thử thật nhanh và từ bỏ những thứ không phù hợp, đó là cách tốt nhất để tìm ra thứ quan trọng mà bản thân nên dồn hết nỗ lực vào.
3. Về sự tự tin và lòng tự trắc ẩn
What’s that extra thing that self-compassion brings us that’s so darn special? It’s a little thing called “wisdom.” I’m not being sappy or poetic here either. In a study titled “Self-Kindness When Facing Stress,” they found that being compassionate with yourself was correlated with being wise. Not just IQ points or knowledge, wisdom.
Chúng ta hay được dạy phải tin vào bản thân, bởi mình không tin mình thì làm sao người khác tin mình. Và thật ra đúng là những người có điểm tự tin cao dễ đạt được những vị trí lãnh đạo trong một tổ chức. Vậy nên rất nhiều người luôn phải gồng mình để khoác lên lớp vỏ tự tin giả tạo, động viên mình bằng câu “fake it till you make it”, lao đầu tìm kiếm thành tích để thuyết phục bản thân cho sự tự tin của mình. Tuy nhiên, những người có sự tự tin cao, đa phần lại cũng thường ra những quyết định sai lầm mang tính rủi ro cao, cũng như ít chịu tiếp thu ý kiến từ người khác. Ngược lại, khi thiếu tự tin, con người ta lại có xu hướng làm mọi thứ kỹ lưỡng cẩn thận hơn, biết lắng nghe hơn, và dốc lòng tập trung nâng cao khả năng chuyên môn. Nhìn chung, điểm hạn chế của việc tập trung quá nhiều vào sự tự tin, là nó luôn đòi hỏi chúng ta phải đánh giá năng lực bản thân, và khi đánh giá, chúng ta lại vô tình so sánh mình với những người xung quanh. Hoặc nếu không thì chúng ta sẽ rơi vào ảo tưởng, khi mà năng lực không tới nhưng bản thân lại cho rằng mình có thể. Cả hai hướng đều dẫn đến những kết cục chẳng mấy vui vẻ. Thay vào đó, tác giả vạch ra cho chúng ta thấy một cách khác để chúng ta vẫn có thể không ngừng phát triển bản thân, nhưng lại không vấp phải những hạn chế của việc trở nên quá tự tin, đó là thông qua self-compassion, lòng tự trắc ẩn. Lòng tự trắc ẩn là thái độ chấp nhận bản thân, cả ưu và khuyết điểm, là hiểu được mọi người đều không hoàn hảo và chúng ta được quyền mắc sai lầm. Chúng ta không cần phải tự huyễn hoặc bản thân là mình giỏi, cũng không cần vùi dập chỉ trích bản thân, mà chỉ cần làm hết sức mình và nhẹ nhàng an ủi bản thân khi kết quả vẫn chưa được như mong muốn. Lòng tự trắc ẩn, tuy nghe đơn giản, nhưng cũng là một thứ mình phải mất một thời gian rất dài để ngộ ra, cảm nhận và luyện tập hằng ngày. Không phải ai cũng có vấn đề với sự tự tin, họ thậm chí chưa bao giờ có khái niệm phải vờ tỏ ra tự tin, đó là những người may mắn. Tuy nhiên, với những ai giống mình loay hoay với khái niệm về tự tin và coi đó là một yếu tố quyết định quan trọng của thành công, thì mình nghĩ quyển sách này sẽ có ích cho bạn. Như câu trích trên của tác giả, lòng tự trắc ẩn có mối liên hệ với “wisdom” (sự thông tuệ), còn hơn cả trí thông minh hay tri thức, lòng trắc ẩn chính là cảnh giới thấu suốt cao nhất.
4. Về cân bằng công việc và cuộc sống
Remember how I said that working too hard was one of the biggest regrets people had on their deathbed? Definitely true. But what was the number-one regret? “I wish I’d had the courage to live a life true to myself, not the life others expected of me.”
Ở chương 6 của quyển sách, tác giả có nói về “work-life balance”, liệu rằng chúng ta có thể có một cuộc sống thành công rực rỡ ở cả mặt công việc và trong cuộc sống hằng ngày. Rất nhiều người có thành tựu chuyên môn lừng lẫy lại có cuộc sống gia đình thảm hại. Và điều này cũng rất thực tế thôi, nguyên tắc đánh đổi không cho phép chúng ta có đủ thời gian cho mọi thứ, và nó buộc chúng ta phải quyết định đâu là thứ mình thật sự mong muốn. Ở đây, chúng ta phải nhìn nhận thành công không phải chỉ ở mức độ công việc, mà ở mức độ cuộc sống. Thế giới này không dạy ta cách phân biệt giữa thành công và thành đạt, mọi lời khuyên dường như chỉ hướng tới việc đạt được những thành tích, thăng tiến nghề nghiệp. Để rồi, hối tiếc lớn nhất khi lâm chung của ta là đã sống cuộc đời mà người khác mong đợi, chứ không đủ dũng cảm để theo đuổi cuộc sống mà chính ta mong muốn. Khi không biết bắt đầu từ đâu, hãy nghĩ đến cái chết, nó sẽ giúp ta có quyết định sáng suốt hơn. Nếu chúng ta không tự quyết định và vach ra ranh giới cho mình, thì xã hội, gia đình, bạn bè, tất cả những thế lực bên ngoài sẽ quyết định thay ta.
Với những người ham thích việc trau dồi cải thiện bản thân, mình tin rằng đây là một quyển sách nên được đọc qua. Chắc chắn rằng, khi gấp lại quyển sách, dù ít dù nhiều mỗi chúng ta đều sẽ rút ra được những phương pháp thiết thực để có thể tổ chức và tận hưởng cuộc sống này một cách hạnh phúc và trọn vẹn nhất.
A Dream Wanderer 